زباله و بازیافت

غلامحسین سلامت، مشاور چاپ چاپخانه امیر هم در این باره توضیح می‌‌دهد: مواد باطله ما شامل پوشال کاغذ، کناره‌های کاغذ و مقوا، لفاف‌های سفید و طلق‌دار و زینک است. البته فروش زینک ما بسیار کم است و بیشتر صاحبکاران زینک‌های خودشان را می‌‌برند. زینک‌هایی هم که می‌‌ماند، معمولاً بعد از گذشت یکی دو سال که کسی سراغشان را نگرفت، روی آن‌ها را خط می‌‌کشیم تا قابلیت چاپ نداشته باشد و سپس به خریداران این مواد که به دنبال آلومینیوم آن هستند، می‌‌فروشیم.در این مورد تنها چاپخانه‌ها مواد زاید و باطله تولید نمی‌‌کنند و لیتوگرافی‌ها و صحافی‌ها هم موادی مازاد مصرف خود دارند.لیتوگرافی‌ها هم مواد زایدی برای فروش دارند، البته زینک‌های قابل فروش، بیشتر در چاپخانه‌ها و کم‌تر در لیتوگرافی‌ها یافت می‌‌شوند ولی این‌جا داروها و فیلم‌های باطله عرضه می‌‌شوند.

محمد نوری، مدیرعامل شرکت لیتوگرافی نورنگ می‌‌گوید: فیلم‌های سوخته شده و باطله، داروهای هیپو، زینک‌های باطله و داروی ظهور از جمله مواد باطله و دور ریختنی در لیتوگرافی است. از این مواد داروی ظهور بی‌‌ارزش است و از طریق فاضلاب دفع می‌‌شود. ولی مواد دیگر به خاطر عناصر موجود در آن، خریداری می‌‌شوند، داروهای ثبوت و فیلم‌های باطله به خاطر نقره موجود در آن‌ها و زینک به خاطر آلومینیوم آن. صحافی‌ها نیز یک پای اصلی بازار ضایعات کاغذ هستند. جایی که هر حرکت تیغ برش، مقداری پوشال به جا می‌‌گذارد.

سیدمحمدرضا فیض‌الاسلام، مدیر صحافی فیض در این باره می‌‌گوید: عمده مواد باطله ما پوشال کاغذ و مقوایی است که از دور بری کتاب و مجلات و مقوای جلد به‌دست می‌‌آید و به‌صورت تفکیکی و با قیمت‌های متفاوت می‌‌فروشیم.

نگه‌داری و حمل ضایعات‌: نگه‌داری و بسته‌بندی مواد باطله از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و چه بسا بسته‌بندی نامناسب، علاوه بر حجم بسیار زیاد و مشکلات حمل و نقل، از نظر مسایل ایمنی و بهداشتی هم موجب پیامدهایی شود. سلامت در این باره می‌‌گوید: ما برای بسته‌بندی پوشال، یک دستگاه پرس پوشال از شرکت خودکفایی با قیمت مناسب خریداری کرده‌ایم و پوشال‌ها را به‌صورت درهم در حجمی بسیار کم بسته‌بندی می‌‌کنیم که نسبت به آتش‌سوزی بسیار ایمن‌تر از روش‌های قبلی جمع‌آوری پوشال است. ضمن این‌که حمل و نقل آن بسیار آسان شده و ما می‌‌توانیم مقادیر زیادی پوشال را در حجمی بسیار کم و با وزن بالا به واسطه‌ها بفروشیم.

چوکامی می‌‌گوید: ما مجهز به یک دستگاه پرس هستیم که پوشال‌ها را با آن بسته‌بندی می‌‌کنیم. با این روش نگه‌داری و حمل و نقل پوشال‌ها برای ما بسیار آسان شده است.

نوری نیز می‌‌افزاید: به‌طور معمول داروی ثبوت را هر پانزده روز و زینک‌ها را هر چهار تا پنج ماه تعویض می‌‌کنیم. داروها را در گالن‌های 20 لیتری و فیلم و زینک‌ها را در جعبه بسته‌بندی می‌‌کنیم.

رضا اصلاح، مدیر شرکت بازیافت کارتن میلاد اصفهان ، این‌گونه توضیح می‌‌دهد: ماشین‌آلات ما شامل یک دستگاه جمع‌آوری و پرس است که با آن کاغذها و مقواهای باطله خریداری شده را به‌صورت بسته‌های کم حجم و فشرده شده، مناسب برای کارخانه‌های مقواسازی اصفهان تبدیل می‌‌کنیم

در ایران برای بازیافت کاغذ، اولین کارخانه در سال ۱۳۱۳ در کرج و دومین آن در سال ۱۳۳۵ تحت عنوان مقوا سازی شرق در تهران و سومین آن در کهریزک در سال ۱۳۳۶ تاسیس شد. کارخانه صالح آباد که در جنوب تهران واقع شده کار بازیاف زباله از جمله تبدیل کاغذ باطله به مقوا را در سالهای اخیر شروع کرده است. کارخانه بازیافت کاغذ مشهد به زودی کار خود را مبنی بر تبدیل کاغذهای باطله به مقوا راه اندازی خواهد کرد.
شرکت صنایع کاغذ سازی کاوه ( سهامی عام ) به تازگی فعالیت جدیدی را در زمنیه تولید کاغذ بازیافت آغازکرده است . این شرکت که وابسته به شرکت سرمایه گذاری تامین اجتماعی ازسال 1369 فعالیت های خود را آغاز کرده است و ازآن سال تاکنون درحوزه تولید کاغذ فعالیت کرده است .این سازمان تنها مکانی است که تکنولوژی تبدیل کاغذ باطله به کاغذ را دارد. بقیه کارخانجات بازیافت کاغذ، در واقع کاغذ تولید نمی کنند، بلکه کاغذهای باطله را به مقوا تبدیل می کنند. با وجود اینکه ایران دارای منابع جنگلی زیادی است ولی صنعت کاغذ سازی خصوصا صنعت بازیافت کاغذ از رونق چندانی برخوردار نیست و قسمت اعظم بازار کشور از طریق واردات تامین می شود.

تهران، کلانشهری با بیش از 10 میلیون نفر جمعیت
• روزانه حدود 7000 تن زباله و مواد زاید در تهران تولید می شود که کاغذ بخش عظیمی از این مواد زاید را تشکیل می دهد. بر اساس آخرین آنالیز فیزیکی انجام شده بر روی زباله شهر تهران به طور متوسط حدود 4.88 درصد از این زباله ها را کاغذ و 4.48 درصد آن را مقوا تشکیل می دهد. به عبارتی 9.4 درصد ( 658 تن) از زباله دفنی را کاغذ و مقوا تشکیل می دهد (شکل یک).
• هر شهروند تهرانی به طور متوسط سالانه 13 کیلوگرم کاغذ مصرف می نماید. بیش از 60 درصد از کاغذهای مصرفی شهر تهران در سطل زباله ها و یا مخلوط در زباله های شهری ریخته می شود، در حال حاضر روزانه 550 تن کاغذ در شهر تولید می شود.
• در طی دو سال گذشته در راستای طرح های آموزشی جهت شهروندان تهرانی تعداد 12000 مخزن جمع آوری کاغذ در مدارس شهر تهران توزیع شده است که پیش بینی می شود کاغذ و مقوای حاصله بخش قابل توجهی از مواد خام کارخانه مقوا سازی صالح آباد را تامین نماید. این کارخانه در جنوب تهران در 23 کیلومتری جاده قدیم قم واقع شده و مسؤول بازیافت مواد زائد جامد از قبیل کاغذ، پلاستیک، شیشه و چوب می باشد.
• نرح هر کیلو کاغذ وارداتی نزدیک به 2 دلار بوده و واردات سالانه کاغذ حدود 550 هزار تن می باشد. با این توجه بازیافت کاغذهای باطله نقش موِثری در افتصاد ملی خواهد داشت.

صنعت بازیافت کاغذ
کاغذهایی که برای بازیافت استفاده می شوند باید تمییز بوده و آغشته به مواد غذایی یا هرگونه آلودگی دیگر نباشند. کاغذهای آلوده مناسب بازیافت نیستند و باید دفن شده یا به عنوان سوخت سوزانده شوند و یا برای ساخت کود گیاهی (کمپوست) استفاده شوند.
در مراکز جمع آوری مواد قابل بازیافت، کاغذهای باطله در بسته های بزرگ بسته بندی شده و به کارخانجات بازیافت و یا ساخت کاغذ منتقل می شوند. کاغذها و مقواهای باطله با توجه به نوع جنسشان برای ساخت کاغذهای مختلف طبقه بندی می شوند و سپس بازیافت می گردند.
بعد از طبقه بندی، کاغذهای باطله به سمت ظرف بسیار بزرگی(pulper) منتقل شده و در آنجا با آب و مواد شیمیایی مخلوط می گردند. در این ظرف کاغذها به تکه ها کوچکتر خرد شده و به کمک حرارت به آسانی به الیاف سلولزی تبدیل می شوند. در نهایت مخلوطی خمیری و آبکی شکل تبدیل می شوند که اصطلاحا pulp نامیده می شوند.
صنعت بازیافت کاغذ
کاغذهایی که برای بازیافت استفاده می شوند باید تمییز بوده و آغشته به مواد غذایی یا هرگونه آلودگی دیگر نباشند. کاغذهای آلوده مناسب بازیافت نیستند و باید دفن شده یا به عنوان سوخت سوزانده شوند و یا برای ساخت کود گیاهی (کمپوست) استفاده شوند.
در مراکز جمع آوری مواد قابل بازیافت، کاغذهای باطله در بسته های بزرگ بسته بندی شده و به کارخانجات بازیافت و یا ساخت کاغذ منتقل می شوند. کاغذها و مقواهای باطله با توجه به نوع جنسشان برای ساخت کاغذهای مختلف طبقه بندی می شوند و سپس بازیافت می گردند.
بعد از طبقه بندی، کاغذهای باطله به سمت ظرف بسیار بزرگی(pulper) منتقل شده و در آنجا با آب و مواد شیمیایی مخلوط می گردند. در این ظرف کاغذها به تکه ها کوچکتر خرد شده و به کمک حرارت به آسانی به الیاف سلولزی تبدیل می شوند. در نهایت مخلوطی خمیری و آبکی شکل تبدیل می شوند که اصطلاحا pulp نامیده می شوند.
بعد از طی فرایندهای بالا، خمیر آماده برای تبدیل شدن به کاغذ است. در این مرحله می توان مقداری الیاف جدید سلولزی که قبلا از چوب تهیه شده اند به سیستم تزریق کرد تا استحکام الیاف کاغذهای بازیافتی را بیشتر کرد. مخلوط کاغذ در این مرحله با مقدار زیادی آب مخلوط می شود، بطوریکه حدود 99.5% وزن آن را آب تشکیل میدهد. این مخلوط بسیار آبکی به یک جعبه ی بزرگ آهنی منتقل و از آنجا به روی صفحات سوراخ دار پهن و بزرگی که در حال حرکتند اسپری می شود. روی این صفحات، آب از لابلای الیاف کاغذ کشیده می شود. با خروج آب از مخلوط، الیاف کاغذی باهم درگیر شده و دوباره بهم متصل می شوند. این ورقه های کاغذی آبدار از میان یکسری غلطکهای بزرگ عبور می کنند تا آب بیشتری از آنها خارج شود.
صفحات بدست آمده که اکنون شبیه کاغذ می باشد، از میان چندین غلطک فلزی داغ رد می شوند تا بطور کامل خشک شوند. کاغذ اکنون آماده است. اگر کاغذ نیاز به پوششی خاص مثل براق کننده ها داشته باشد، این مواد در این مرحله افزوده می شوند تا کاغذی براق و نرم برای چاپ کردن تهیه شود.

شیمی چوب
همه ما می دانیم که کاغذ از الیاف گیاهی ساخته می شوند. بنابراین قبل از اینکه طرز ساخت کاغذ و مواد تشکیل دهنده ی کاغذ را بررسی کنیم، باید ساختمان شیمیایی چوب را بررسی کنیم. چوب به طور عمده از مواد زیر ساخته شده است:
• الیاف سلولزی
کاغذ از الیاف گیاهی ساخته می شود. الیاف گیاهی نیز از سلولهای گیاهی که عمدتا پلیمرهای کربوهیدراتی می باشند، تشکیل شده است. این پلمیرها شامل سلولز و همی سلولزمی باشند. سلولز نیز یک پلیمر است که خود نیز واحدهای کوچکتر گلوکز ساخته شده است. همی سلولز شامل پلی ساکاریدهای غیر ساختمانی با وزن مولکولی کم می باشند که نقش بسیار مهمی در خصوصیات خمیر و کاغذ دارند.
اصلی ترین قسمت ساختمانی یک درخت، الیاف سلولزی آن می باشد. طول این الیاف بستگی به نوع درخت حدود 6 تا 8 میلی متر است. این الیاف بطور موازی به کمک یک ماده شیمایی به نام لیگنین در کنار هم قرار گرفته اند.
• لیگنین
لیکنین (lignin) ، پلیمری آروماتیک به رنگ قهوه ای سیاه و با ساختاری بسیار پیچیده است. تقریبا کلیه خصویات لیگنین در کاربردهای کاغذ سازی نقش منفی دارند و کاغذهای با کیفیت خوب از الیافی ساخته می‌شود که تقریبا عاری از لیگنین هستند. لیگنین سبب شکننده شدن کاغذ می‌شود و به دلیل اکسایش نوری و تشکیل گروههای رنگی سبب افزایش زردی و تیرگی کاغذ می‌شود. کاغذ روزنامه مثال خوبی در این زمینه است و بطور کلی کلیه خمیرهای مکانیکی که در آنها مقدار زیادی لیگنین وجود دارد، چنین اثرهایی را نشان می‌دهد.

قسمتهای اصلی فرمول ساختمانی چوب ( سلولز و لیگنین)

• ترکیبات شیمیایی قابل استخراج
چوب حاوی مقدار کمی (کمتر از 5%) از ترکیباتی است که توسط حلالهای آلی قابل استخراج هستند. میزان این ترکیبات در پهن برگان و سوزنی برگان و در بین گونه‌های مختلف چوبی متفاوت است. این ترکیبات شامل آلکانها ، آلکنها ، اسیدهای چرب، استرهای گلیسرول ، مومها ، اسیدهای رزینی و ترکیبات فنولی هستند. اگر چه این ترکیبات ممکن است در حین فرآیندهای شیمیایی تهیه خمیر کاغذ حذف شوند، اما همیشه مقداری از آنها در کاغذ باقی می‌ماند.
میزان باقیمانده این ترکیبات در خمیر و کاغذ بستگی به فرآیند تهیه خمیر مورد استفاده دارد. در مجموع ، ترکیبات اسیدی مثل اسیدهای چرب و رزینی در محیط قلیایی براحتی از طریق تبدیل شدن به نمکهای محلول حل می‌گردند، اما در خمیر سازی اسیدی ، این ترکیبات براحتی قابل حل و خارج سازی نیستند. جالب توجه است که بدانید، تقریبا اکثر مواد موجود درخت غیر زنده می باشند. فقط برگ ها، نوک شاخه ها و ریشه ها و لایه نازکی که دقیقا زیر پوست درخت قرار گرفته است جزو قسمتهای زنده ی یک درخت می باشند. چرا درختان برای بشر مهم می باشند؟
درختان منابع اولیه بسیاری از محصولات را تامین می کنند. چوب درختان برای ساختمان سازی و ساختن میز و صندلی و اثاثیه منزل و محل کار به کار میرود. از الیاف چوب، کاغذ ساخته می شود. مواد شیمیایی داخل چوب مثل رزین و روغن برای ساخت دارو، مواد شوینده، مواد آرایشی، قرصهای ویتامین، صابون، طعم دهنده ی غذا و خمیر دندان استفاده می شود.
درختان و محیط زیست
وقتی که نفت و بقیه سوختهای فسیلی در اتومبیلها، منازل و کارخانجات سوخته می شوند، مقدار بسیاری گاز کربن دی اکسید در هوا رها می شود. درختان در طی عمل فتوسنتز، با مصرف کربن دی اکسید و آزاد کردن اکسیژن، وضعیت هواکره را بهبود می بخشند. در طی این عمل گیاه به کمک آب، کربن دی اکسید و نور خورشید کار غذاسازی خود را انجام میدهد و تولید اکسیژن و گلوکز می کند.
برای اینکه یک درخت بتواند حدود نیم کیلو چوب بسازد باید حدود 750 گرم کربن دی اکسید مصرف کند و حدود نیم کیلو اکسیژن آزاد کند. این یعنی مصرف بالای کربن دی اکسید به وسیله ی درختان و تمیز کردن هوای آلوده. در آمریکا حدود 9% از کربن دی اکسید موجود در هوا بوسیله درختان جنگلی مصرف می شوند.
آیا قطع درختان باعث ضرر زدن به محیط زیست می شود؟
تا زمانی که با قطع هر درخت، درختان بیشتری جایگزین آن شود، پاسخ این سوال خیر است! در دین اسلام نیز تاکید فراوانی بر کاشتن درخت شده است. سفارش شده که با قطع یک درخت، حداقل دو نهال دیگر را جایگزین کنیم.
اگر صنایع کاغذ سازی با قطع درختان جنگل، بلافاصله درختان جدید را کاشته و جایگزین قسمتهای خالی شده بکنند، هرگز قطع درختان به معنی صدمه زدن به طبیعت نیست. ولی متاسفانه با توسعه شهرسازی و خانه سازی، بسیاری از درختان برای ایجاد فضای ساختن خانه ها و جاده ها قطع می شوند که جایگزین نیز نمی گردند.
شایان ذکر است که درختان بسیار کهن خیلی کمتر از درختان جوان تولید اکسیژن می کنند. حتی گاهی مواقع این درختان قدیمی با پوسیدن شدن تدریجی، بیشتر کربن دی اکسید به هوا وارد می کنند تا اکسیژن. جنگلهای انبوه که درختان بسیاری در آن در حالپوسیده شدن هستند، بیشتر مصرف کننده ی اکسیژن هستند تا تولید کننده ی آن. بهمین منظور، بهتر است که جنگلداران، درختان مرده و پوسیده را قطع کنند. این کار نه تنها باعث تامین چوب مورد نیاز برای ساخت کاغذ و کاهش مصرف اکسِژن در جنگل می شود، بلکه از آتش سوزی طبیعی جنگلها نیز ممانعت می کند. معمولا مهار کردن این گونه آتش سوزی ها بسیار سخت است و مقدار زیاد گازهای آلوده کننده به اتمسفر رها می کند.


آیا می دانید که چند درصد از درختان دنیا برای ساخت کاغذ مصرف می شوند؟
شاید جالب باشد که بدانید فقط یک ششم از کل چوب درختان جهان برای ساخت کاغذ مصرف می شود. و این چوب نیز اکثرا چوب خرده های باقیمانده از صنایع دیگر می باشد! بیشتر از نیمی از چوبهای بریده شده از درختان به عنوان سوخت برای پخت غذا و گرم کردن خانه ها استفاده می شود. این در حالی است که در کشورهای در حال پیشرفت، بیش از 80% از چوب درختان برای پخت و پز و تولید گرما مصرف می گردد.
در کشورهای پیشرفته، کاغذها و مقوا های باطله به همراه چوب خرده های صنایع چوب بری، حدود دو سوم الیاف مورد نیاز صنایع کاغذسازی را تامین می کنند. بقیه یک سوم، از تنه درختان تامین می شود.