زباله و بازیافت

یک کارخانه تازه تاسیس موفق شده تا زباله‌های اتمی را به گونه‌ای بازیافت کند که بتوان از آنها در تامین سوخت استفاده کرد.

به گزارش سرویس «محیط زیست» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، به نقل از پایگاه اینترنتی ساینس دیلی، این کارخانه که سرپرستی آن بر عهده چاین وایی، پروفسور دانشکده شیمی دانشگاه آیداهوی آمریکا است، طی 20 سال بر بازیافت زباله‌های اتمی بررسی و نظارت و داشته و هم اکنون موفق شده تا یک فرآیند پیشرفته را در بازیافت این زباله‌ها به کار ببندد.

این فرآیند دوستدار محیط زیست بوده و از فرآیندها و تکنولوژی‌ کافئین‌گیری از قهوه یا حذف کافئین سرچشمه گرفته است.

چاین وایی در این باره معتقد است:‌ زباله‌های اتمی مشکل بسیار بزرگی است؛ ما یک فن‌آوری جدید و تازه احتیاج داریم و فکر می‌کنم یکی از تکنولوژی‌ها که استفاده از سیالات بسیار خطرناک است، نقش بسیار مهمی در بازیافت زباله‌های هسته‌ای ایفا می‌کند.

سیالات بسیار خطرناک که در این مورد دی اکسید کربن است. هر ماده‌ای است که با افزایش فشار و دما به طور همزمان ویژگی‌های گاز مایع را نشان می‌دهد. با این تعریف چنین موادی دارای خصوصیات گازی بوده و اجزای تشکیل دهنده آن دارای ویژگی‌های مواد مایع هستند. به طور مثال در جدا کردن کافئین از دانه‌های قهوه از دی‌اکسیدکربن استفاده می‌کنند.

در اینجا اگر دمای دی‌اکسید کربن به حالت عادی بازگردد، تنها گاز باقی ماند؛ از این رو به هیچ ماده حلالی برای پاکسازی نیاز نیست.

در همین حال، پروفسور چاین وایی از این ماده نیمه سیال و نیمه‌گاز برای بازیافت زباله‌های اتمی استفاده کر

خبرگزاری میراث فرهنگی: در کشورهای پیشرفته به یاری هشدارهای گاه به گاه متخصصان، گروهها و تشکلهای غیردولتی زیست‌محیطی نسبت به خطر تازه از راه رسیده زباله‌های الکترونیکی بسیار حساس هستند و تاکنون نقش موثری در واداشتن شرکتهای معتبر و غولهای ساخت دستگاههای کامپیوتری نسبت به پرداخت خسارتهای زیست‌محیطی داشته‌اند.
میزان حساسیت و کارایی این جریانهای زیست‌محیطی به‌قدری است که غولهای بزرگی چون شرکت اپل با وجود نقش تعیین‌کننده‌ای که در اقتصاد کشورهایی چون امریکا دارند، تحت فشار افکار عمومی و اعتراض‌های متنوع تشکل‌های زیست‌محیطی قدرت فرار از مقررات و مالیاتهای زیست‌محیطی را نداشته‌اند و عمدتا ناگزیر به تسلیم دربرابر این تشکلها و پرداخت هزینه‌های جانبی ناشی از تولید و انتشار آلاینده‌های زیست‌محیطی و خطرناک دستگاه‌های کامپیوتری می‌شوند.
اما در کنار همه این تمهیدات مقررات قضایی نیز پا به پای کشفیات و دانشهای علمی به‌پیش می‌روند.
درحالیکه در کشور ما به فرض به‌روز بودن دانش مسئولان، روال کار به نوعی است که میان مقررات قانونی و یافته‌های علمی از یکسو و مقررات قانونی؛ نظارت و اجرای این مقررات از سوی دیگر، شکافهای عمیقی وجود دارد که درنهایت نتیجه‌ای جز ادامه رفتارهای مخرب محیط زیست و تشدید مخاطرات ندارد.
روشن است که برای حل این معضل هم راههای مختلفی وجود دارد اما روشن نیست که چرا این راه‌حلها در کشورما حتی در حد حرف و سخن هم طرح نمی‌شود.یکی از این روشها، وضع مالیاتهای زیست‌محیطی ازجمله "مالیات سبز" است.
"حمید کریم‌زادگان"، متخصص اقتصاد محیط زیست دراین زمینه می‌گوید:« ما در ایران این کارها را در حد دانشگاهی انجام می‌دهیم، اما هنوز تعیین دقیق جریمه‌ها به شکل علمی آغاز نشده است درحالیکه مالیات‌های زیست‌محیطی یا مالیاتهای سبز یکی از ابزارهای اقتصادی قدیمی در حفظ محیط زیست است که سالیان طولانی در کشورهای مختلف از آن استفاده شده است.»
به گفته وی، استفاده از این ابزار در مواردی که علم اقتصاد محیط زیست پیشنهاد می‌کند؛ بسیار لازم و ضروری است و مانع از انتشار آلاینده‌های بیش از حد بهینه اجتماعی می‌شود.
اما در کشور ما تنها سیستم موجود در این زمینه نوعی سیستم مجازات یا جریمه است که آن هم به شدت ضعیف اعمال می‌شود.
با این‌حال اساس پرداخت جریمه آلودگی این است که هزینه تخریب محیط زیست را آلوده‌کننده پرداخت کند که مبنای آن همان اصل معروف "پرداخت آلوده‌ساز" (PPP) است.
جریمه پرداختی از سوی "آلوده‌ساز" براساس مقدار آلودگی کم و زیاد می‌شود. انگیزه این کار آن است که آلوده‌کننده هزینه آلوده‌کنندگی خود را با توجه به استانداردهای موجود برعهده بگیرد. متأسفانه در ایران آلوده‌کننده‌ها هزینه آلودگی را نمی‌پردازند و آن را به جامعه تحمیل می‌کنند. لذا در تصمیم‌گیری‌های جدید درخصوص فعالیت‌های اقتصادی از دیدگاه اقتصاد محیط زیست، فعالیت‌ها باید براساس هزینه‌های اجتماعی و منافع اجتماعی سنجیده شوند و اثرات خارجی فعالیت‌ها درنظر گرفته شود و آلوده‌کننده ملزم به رفع آن شود.
"قانون مسوولیت‌پذیری تولید‌کنندگان درقبال زباله‌های الکترونیکی" ازجمله این مقررات سبز است که اگرچه در کشورما عبارتی عجیب و ناشناخته است، مکانیسمی است که در تمام کشورهای توسعه یافته شرکتهای تولیدکننده و غولهای بزرگ اقتصادی این کشورها را به‌رغم نفوذ انکارناپدیری که دارند، ملزم به پاسخگویی و مراعات حقوق زیستی و طبیعی مردم کرده است.
شاید یکی از جالبترین نمونه‌ها در این زمینه ماجرای استیو جابز؛ مدیر ارشد عملیاتی شرکت رایانه‌ای اپل و یکی از چهره‌های پیشرو در صنعت رایانه است.
او (به همراه استیو وزنیاک) با بنیان گذاشتن شرکت اپل در سال 1976 و ارائه رایانه اپل II، به رواج و پذیرش رایانه خانگی درمیان عموم مردم کمک بسیار کرده است. این شرکت در سال‌های اخیر با معرفی دستگاه قابل‌حمل پخش موسیقی آی‌پاد، نرم‌افزار موسیقی دیجیتال آی‌تیونز و فروشگاه موسیقی آی‌تیونز و تولید دستگاه‌های شخصی الکترونیکی و موسیقی آن‌لاین، هیاهوی زیادی به راه انداخت. در این میان جابز نیز به کارمندانش گوشزد می‌کرد که «هنرمند واقعی کسی است که کالایش را خوب بسته‌بندی و به موقع ارسال می‌کند» اما عکس‌العمل جابز دربرابر منتقدان و فعالان محیط زیست از همه جالب‌تر است.
در سال 2005 جابز در گردهمایی سالانه اپل درمورد برنامه‌های ضعیف شرکت اپل در زمینه بازیافت زباله‌های الکترونیکی، با انتقاد شدید مدافعان محیط زیست مواجه شد. جابز در پاسخ عکس‌العملی تندی نشان داد و گلایه‌های مدافعین محیط‌زیست را «چرت و پرت» خواند. اما درعمل اوضاع طور دیگری بود. زیرا چند هفته بعد شرکت اپل اعلام کرد که آی‌پاد‌های مستعمل و از کار افتاده را که شرکت اپل برای نخستین‌بار در سال 2001 به بازار ارائه کرده بود، از طریق فروشگاه‌های لوازم کامپیوتری جمع‌آوری خواهد کرد. اما دوستداران محیط زیست به این تصمیم شرکت اپل قانع نشدند. از این رو یکی از جمعیت‌های فعال در زمینه بازیافت زباله‌های الکترونیکی به نام جنبش بازگرداندن کامپیوتر‌ها (کامپیوترهای کهنه به کارخانه‌ها) در یک اقدام ابتکاری، پرچمی به یک هواپیمای درحال پرواز بست. این هواپیما بر فراز محل برگزاری مراسم فارغ‌التحصیلی دانشجویان دانشگاه استنفورد که سخنران افتتاحیه آن جابز بود، به پرواز درآمد و حاضران در این جلسه مهم دیدند که روی پرچم آویخته به هواپیما نوشته شده بود:« استیو! بازیگر کوچکی نباش. همه زباله‌های الکترونیکی را بازیافت کن!»
مدافعان محیط زیست با این روش نشان دادند که فریب این اقدام کوچک شرکت اپل را نمی‌خورند.
جالب آنکه اخیرا (پنجم آوریل 2007) یکی از حامیان محیط زیست از طریق پایگاه اینترنتی همین جمعیت محیط زیستی این پیام را به جابز ارسال کرد:« ما از برنامه تازه شرکت اپل خوشحالیم اما چرا تمام شرکت‌های فعال در تولید رایانه اقدام به چنین فعالیت‌هایی نمی‌کنند؟ آنان چرا از اقدام علیه قانون مسوولیت‌پذیری تولید‌کنندگان در قبال زباله‌های الکترونیکی دست برنمی‌دارند؟»
در ادامه این نامه آمده است:« ما خوشحال‌تر خواهیم شد اگر تمام شرکت‌های تولید‌کننده کالاهای الکترونیکی اعلام کنند که گردآوری و بازیافت ضایعات و زباله‌های الکترونیکی چگونه و ازچه طریقی انجام می‌شود که این به معنای تصمیم جدی برای یک اقدام و حرکت واقعی است! اما شرکت شما همچنان دست‌اندرکار مبارزه با قانون بازیافت ضایعات الکترونیکی(توسط شرکت‌های تولید‌کننده این دستگاه‌ها) است. این شرکت همچنان علیه وضع مالیات و عوارض درمورد ضایعات الکترونیکی در سرتاسر کشور تلاش می‌کند. اما با اعلام اهداف معینی در زمینه برگرداندن دستگاه‌های کهنه به کارخانه‌ها و توقف فعالیت در مبارزه علیه قانون مسوولیت‌پذیری شرکت‌های تولید‌کننده وسایل الکترونیکی، شما می‌توانید یک نوآور واقعی و یک پیشرو در زمینه حمایت از محیط زیست و صنایع سبز باشید. من فکر می‌کنم شما در آینده چنین شخصی خواهید بود.
اکنون مدتهاست که کارشناسانی هم در ایران نسبت به مخاطرات ناشی از زباله‌های الکترونیک و بیماری‌های ناشی از انتشار انواع مواد خطرناک موجود در این دستگاه ها هشدار می‌دهند اما این صداها ظاهرا به گوش کسی نمی‌رسد یا شاید برخی صلاح بدانند که خود را به نشنیدن بزنند. اما چه بشنوید و چه نشنوید یک مسئله قطعی است. بیماری و آلودگی انتخاب نمی‌کند و محیط زیست تک تک افراد هم یک جزیره مجزا از محیط زیست همگان نیست.
بنابراین مسئولان بهتر است از هم اکنون برای سلامتی نسل آینده فرزندان خود(نه وظایف و تعهدات اجتماعی خود) به فکر برنامه ریزی و سرمایه گذاری جدی برای بازیافت زباله‌های الکترونیکی باشید پیش از آنکه خیلی دیر شود و مانند بسیاری دیگر از آلودگی‌ها و تخریب‌های زیست محیطی، پیش از شیوع انواع بیماری‌ها در منابع آب و خاک و هوا، پیش از آنکه شاهد بیماری و مرگ فرزندان خود باشید، اقدام کنید. درغیر اینصورت این پاسخ که مسئولان پیشین مسئول این عواقب بوده‌اند و ما بی تقصریم دردی از فرزند بیمارتان دوا نخواهد کرد.

هریک از دستگاه های الکترونیکی در محیط کار و زندگی، که یا مجهز به باطری هستند یا با برق از آنها استفاده می​کنیم، مثل کامپیوتر، تلویزیون، تلفن همراه، دستگاه های ضبط و پخش دیجیتالی و غیره که پس از خراب شدن یا قدیمی شدن آنها را دور می​اندازیم، منابع با ارزشی است که هدر می​رود.حجم ضایعات الکترونیکی در تمام کشورهای جهان به میزان غیرقابل تصوری رسیده است. علاوه بر آن دستگاه های الکترونیکی که به کشورهای عقب مانده و غیر صنعتی صادر می​شود، پس از استفاده به شیوه​های خطرناکی مثل سوزاندن نابود می​شود که نه تنها قسمت​های با ارزش و قابل بازیافت آنها ازبین می​رود بلکه دود ناشی از سوزاندن این وسائل گازهای سمی و خطرناکی را در هوا منتشر می​کند.

در کنار فلزات با ارزشی مثل طلا، پالادیوم و نقره که در ساختن این دستگاه ها بکار رفته، مواد نادر دیگری مثل فلز " ایندیوم" هم در ترکیب ِ قسمت های مختلف ِ بیش از یک میلیارد وسیله الکترونیکی مانند صفحات " ال سی دی" کامپیوتر یا تلفن​های همراه بکاررفته که ارزشی گاه بیشتر از طلا و نقره دارند.در طول پنج سال گذشته، قیمت فلز "ایندیوم" شش برابر شده و در حال حاضر از قیمت نقره هم بیشتر شده است و با اینکه معادن جهانی این فلز به تدریج رو به تخلیه شدن است، اما فقط چند کارخانه در آمریکا و بلژیک و ژاپن قادرند این فلز با ارزش را بازیافت کنند و بقیه این ماده بکار رفته در دستگاه​های الکترونیکی برای همیشه نابود می​شود.بسیاری از کارشناسان محیط زیست از جمله مدیران پروژه دانشگاه سازمان ملل معتقدند تنها کمبود منابع معدنی فلزات نادر نیست که بازیافت آنها را ضروری می​کند، بلکه روش های کاملا نا به جا برای نابودی ضایعات الکترونیکی مشکلات بسیار زیست محیطی و امکان بروز بیماری​های مختلف را ایجاد می​کند. سوزاندن جعبه​های کامپیوتر و یا کابل​های برق وسایل الکترونیکی و ترانسفرماتورها که موجب آسیب​های جبران ناپذیر به سیستم عصبی انسان و بروز انواع سرطان​هاست.

در کشورهای توسعه نیافته انسان های بسیاری هستند که زندگی شان از راه بازیافت انواع زباله ها و ضایعات مصرفی می​گذرد و تقریبا در تمام موارد مردان و زنان و کودکان ِ کارگر بدون هیچ وسیله ایمنی با این مواد در ارتباط هستند. به همین جهت یکی از هدف​های پروژه جدید دانشگاه سازمان ملل تهیه و توزیع جهانی راهنمای ِ از هم باز کردن ِ قسمت های مختلف دستگاه​های الکترونیکی ِ از کار افتاده است.

۱۸۰۰ کیلو مواد اولیه = یک کامپیوتر کوچک

آژانس اروپایی محیط زیست پس از یک بررسی و محاسبه انجام شده در همه ِ کشورها گزارش داده که حجم سالانه ضایعات الکترونیکی که در سال گذشته حدود ۴۰ میلیون تن بوده، سه برابر سریعتر از مجموع ضایعات و زباله های تولید شده توسط انسان در حال اضافه شدن است و اگر مجموع ضایعات الکترونیکی یک سال را در کامیون​های حمل زباله بار کنند و این کامیون ها بدون فاصله در یک خط مستقیم قرارگیرند خطی به اندازه نیمی از پیرامون کره زمین ایجاد خواهد شد.

یک گزارش منتشر شده دیگر از سوی سازمان ملل با عنوان کامپیوتر و محیط زیست نشان می دهد هرچه عمر استفاده از وسایل الکترونیکی طولانی ترباشد، به حفظ محیط زیست بیشتر کمک می شود. در این گزارش آمده که برای تولید یک کامپیوتر معمولی با اکران، به اندازه ده برابر وزن آن انرژی فسیلی مثل نفت و گاز مصرف شده است. در مقایسه باید توجه داشت که مثلا برای تولید یک اتومبیل یا یک یخچال معادل یک یا دوبرابر وزن آنها انرژی فسیلی مصرف شده است. به معنی دقیق تر تولید یک کامپیوتر با مانیتور ۱۷ اینچی معادل ۲۴۰ کیلوگرم نفت، ۲۲ کیلوگرم مواد شیمیایی و ۱۵۰۰ لیتر آب، یعنی در مجموع حدود ۱۸۰۰ کیلوگرم مواد اولیه مصرف شده است.

آقای "هانس وان جینکل"، رئیس دانشگاه سازمان ملل گفته وقت آن رسیده که مشکل افزایش ضایعات الکترونیکی در سطح جهان را بطور جدی حل کنیم، چون هم محیط زیست همه ِ ما سالم تر خواهد شد و هم تولیدکنندگان وسایل الکترونیکی با بازیافت مواد ساخته شده سود بیشتری خواهند برد و مصرف کنندگان نیز به جای دورانداختن وسایل الکترونیکی شان قسمت هایی از آن را که نیاز به نو شدن دارد تعویض می کنند.

قصد دارید تلفن همراه قدیمی خود که تقریباً از کار افتاده است را دور بیندازید؟ ما به شما توصیه می کنیم کمی دست نگه دارید زیرا ممکن است در درون قطعات الکتریکی آن طلا، نقره، مس یا دیگر فلزات ارزشمند را پیدا کنید. هم اکنون افراد زیادی در تلاش هستند با دست یافتن به این فلزات گران قیمت و آب کردن آنها و ساخت جواهرات پول خوبی به جیب بزنند. شرکت های سازنده گوشی های موبایل اغلب در مدارهای الکترونیکی گوشی های خود از طلا استفاده می کنند زیرا این فلز با ارزش نسبت به دیگر فلزات رسانای بهتری است.

تاهیداکو سکیگاوا رئیس شرکت بازیافت دوا هولدینگز می گوید: «فلزات به کار رفته در گوشی های موبایل می توانند بیش از حد باارزش باشند برای همین ما می خواهیم هر طور که شده آنها را بازیافت کنیم.» معدنچیان از آب کردن یک تن سنگ طلاتنها پنج گرم طلااستخراج می کنند در حالی که بازیافت کنندگان گوشی همراه از ذوب یک تن گوشی تلفن همراه خراب شده 150 گرم طلابه دست می آورند. همین وزن گوشی تلفن همراه علاوه بر طلاحدود 100 کیلوگرم مس و سه کیلوگرم نقره را در کنار فلزهای دیگر در خود جای داده است. با افزایش قیمت فلزات در بازارهای جهانی بازیافت مواد اهمیت زیادی پیدا کرده است. قیمت طلادر هر اونس هم اکنون حدود 890 دلار است. قیمت این فلز گران قیمت در ماه مارس به اوج خود و به قیمت 1030 دلار رسید.

سرب و قلع هم نسبت به گذشته به قیمت بیشتری مبادله می شوند و قیمت نقره هم فاصله زیادی با میانگین قیمت خود در سال گذشته دارد. بازیافت قطعات الکترونیکی در ژاپن که منابع طبیعی کمی دارد کار عقلانی به نظر می رسد. صنعت الکترونیک این کشور بالغ بر میلیاردها دلار است و سالانه بیش از ده میلیون گوشی همراه قدیمی در این کشور از رده خارج می شود. نوزومو یاماناکا مدیر اکوسیستم کارخانه بازیافت مواد که در آن هزاران گوشی تلفن همراه بازیافت و ذوب می شوند، می گوید: «برای بسیاری گوشی های همراه انبار شده در کارخانه ما تنها یک توده فلزی و پلاستیکی به درد نخور هستند اما همین تپه های بی ارزش برای ما حکم معدن طلارا دارد.»

در کارخانه هانیو در 80 کیلومتری جنوب غربی توکیو استخراج طلاو نقره از داخل گوشی های همراه حسابی رونق دارد. در این کارخانه مدارهای الکترونیکی در داخل کوره هایی قرار می گیرند و طلای آن در اثر حرارت آب شده و از سوراخی در زیر کوره خارج می شود. قیمت سه کیلو طلای به دست آمده از این روش حدود 90 هزار دلار است. این طلاهای مذاب پس از خروج از کوره به صورت شمش های طلاقالب گیری می شوند.

آرای در حالی که عینک پلاستیکی به چشم زده می گوید: «دو سال پیش زمانی که به تازگی در این کارخانه استخدام شده بودم از آنچه می دیدم به شدت تعجب می کردم. هم اکنون استخراج انواع فلزات از درون مدارهای گوشی های تلفن همراه برای من به یک تفریح تبدیل شده است.» در این کارخانه مدارهای الکترونیکی و دیگر ضایعات صنعتی در ابتدا بر حسب نوع آن تفکیک می شوند و سپس در درون مواد شیمیایی فرو می روند تا مواد غیرضروری شان آب شود و تنها فلزات پاکسازی شده باقی بمانند.

این کارخانه که 20 سال پیش فعالیت خود را در نزدیکی توکیو آغاز کرد، ماهانه بین 200 تا 300 کیلو شمش طلابا خلوصی معادل 99/99 درصد تولید می کند که قیمت آن حدود 8/8 میلیون دلار است. میزان تولید طلای این کارخانه تقریباً برابر میزان تولید طلایی است که از کارخانجات استخراج طلااز سنگ معدن به دست می آید. این کارخانه همچنین از کابل ها، جوهرهای سیاه که حاوی پلادیوم و نقره هستند و کارت های حافظه قدیمی انواع فلزها را استخراج می کند. به رغم اینکه دولت توجه خاصی به فعالیت این کارخانه و اهمیت آن در اقتصاد کشور مبذول داشته، این کارخانه با کمبود گوشی های قدیمی موبایل روبه رو است. 128 میلیون جمعیت ژاپن به طور متوسط از هر گوشی تلفن همراه دو سال و هشت ماه استفاده می کنند. این بدان معنی است که سالانه تعداد زیادی گوشی همراه از استفاده ساقط می شوند. مشکل کار اینجا است که تنها 10 تا 20 درصد از آنها بازیافت می شوند زیرا مردم اغلب گوشی های خود را در کمد خانه هایشان نگه می دارند زیرا نگرانند که مبادا اطلاعات شخصی در آنها باشد که ممکن باشد در آینده به آنها نیاز پیدا کنند. در مارس 2007 تنها 558 تن گوشی قدیمی تلفن همراه برای بازیافت جمع آوری شد که میزان آن یک سوم میزان گوشی های همراه از رده خارج شده یی بود که در سه سال گذشته دور انداخته شده بودند.

منبع: روزنامه اعتماد